Gospodarka przestrzenna

W Polsce istnieje ponad 500 miejscowości typu wiejskiego i miasteczkowego posiadających wolory wypoczynkowe środowiska przyrodniczego, nie wyposażonych jednak w żadne obiekty i urządzenia turystyczne zarówno noclegowo-żywieniowe, jak i towarzyszące- Miejsowości te charakteryzuje ponadto stosunkowo łatwa dostępność publicznymi środkami komunikacji.
W okresie lata ? głównie w lipcu i sierpniu ? przyjeżdża tam na wypoczynek znaczna liczba turystów. Najczęściej są to rodziny z dziećmi. Okres pobytu takiej rodziny we wsi letniskowej wynosi na ogół kilka tygodni.
Ruch letniskowy jest w dominującym stopniu turystyką nie zorganizowaną, indywidualną. Bazę noclegową dla tych osób stanowią kwatery prywatne, udostępnione przez miejcową ludność. Problem wyżywienia rozwiązany jest niejednolicie. Część letników korzysta z tzw. domowych obiadów, część przygotowuje sobie wszystkie posiłki we własnym zakresie, część stołuje się w miejscowej gospodzie.

Budownictwo ośrodków wypoczynkowych prowadzi do wykształcania się miejscowości wypoczynkowych. Wielkość ich może być różna. Małe liczą po kilkaset, największe dochodzą do kilkudziesięciu tysięcy mieszkańców w sezonie turystycznym. W małych miejscowościach dominuje zabudowa niska, rozproszona w zieleni. Wielkie miejscowości wypoczynkowe nabierają charakteru osiedli typu miejskiego, niekiedy o zabudowie wysokościowej z wykształconą strefą usługową i rozrywkową.
W ten sposób konsekwencją rozwoju ruchu turystycznego na obszarach wypoczynkowych jest wytwarzanie sie stref osadnictwa turystycznego, które mogą mieć różne formy przestrzenne, zazwyczaj pasmowe.
W bezpośrednim sąsiedztwie stref osadnictwa turystycznego wykształcają się tereny nazywane strefą penetracji turystycznej. Strefa ta obejmuje na obszarach nadmorskich zazwyczaj pas między osadą turystyczną a wybrzeżem, gdzie turyści korzystają na przykład z plaży, kąpieli, spacerów po wodzie, po lądzie. Na obszarach pojeziernych są to tereny, na których turysta korzysta z plaży, kąpie się, pływa na sprzęcie wodnym, odbywa spacery, zbiera grzyby, uprawia gry sportowe. W górach są to głównie tereny wykorzystywane na uprawianie  narciarstwa,  saneczkarstwa i innych sportów, na wycieczki i spacery piesze, leżakowanie na słońcu itp.
Zapewnienie turystom przebywającym w strefie osadnictwa i w strefie penetracji turystycznej możliwości bezpośredniego kontaktu z jak najmniej zniekształconą przyrodą, a więc przede wszystkim pełnego korzystania z czystego powietrza, z wody, zieleni i ciszy, wymaga likwidacji wszystkich źródeł ich zakłóceń nie tylko w wymienionych strefach, lecz także w odpowiednim promieniu na obszarze otaczającym. Obszar ten nazywa się strefą ochronną.

Podstawowym warunkiem prawidłowego rozwiązania potrzeb pobytowej turystyki wypoczynkowej jest racjonalna polityka lokalizacyjna. W Polsce znaczna większość bazy noclegowo-żywie-niowej obsługującej potrzeby tego rodzaju turystyki jest zlokalizowana w górach i nad morzem.   Są  to  niewątpliwie  tereny o   największych   walorach   wypoczynkowych   i   krajoznawczych w naszym kraju. Tym niemniej występująca u nas silnie tendencja do lokalizowania tam prawie całej bazy dla pobytów wypoczynkowych jest niesłuszna, głównie z trzech powodów: ? tereny górskie i nadmorskie leżą peryferyjnie w stosunku do większości  dużych  skupisk   ludności   miejskiej,   stąd   koszty przejazdu  częstokroć  są  bardzo   wysokie,   sam  przejazd  zaś wymaga   korzystania   ze   środków   lokomocji   na   przestrzeni kilkuset kilometrów;
? nadmierna koncentracja ruchu w pewnych rejonach wywołuje tak wielkie zapotrzebowanie na usługi, że zaspokojenie ich wymaga wielu kosztownych, a rzadko tylko opłacalnych inwestycji w zakresie bazy;
? na terenach o wielkiej koncentracji ruchu nie można zapobiec dewastacji środowiska geograficznego, które jest przecież zasadniczym walorem rejonów wypoczynkowych.
Z powyższych względów nowo budowane obiekty noclegowo–żywieniowe powinny być lokalizowane nawet w punktach o nieco niższej klasie walorów wypoczynkowych, ale położonych znacznie bliżej miejsca stałego zamieszkania użytkowników. Szczególnie duże możliwości mają w tym zakresie miasteczka i wsie położone w pasie pojezierzy z uwagi na bogactwo lasów, wiele malowniczych jezior oraz gęstą sieć komunikacyjną zarówno drogową, jak i kolejową. Interesujące możliwości lokalizacyjne mają również województwa: kieleckie, przemyskie i zamojskie.

Ośrodkami wypoczynkowymi nazywa się obiekty lub zespoły obiektów stanowiące jednostki organizacyjno-eksploatacyjne przystosowane do świadczenia usług noclegowych i żywieniowych oraz podstawowych usług towarzyszących na rzecz uczestników turystyki wypoczynkowej.

Racjonalnie zagospodarowany ośrodek wypoczynkowy musi zapewniać odpowiednie warunki pobytu w zakresie pomieszczeń noclegowych, urządzeń sanitarnych i urządzeń żywieniowych. Pomieszczenia noclegowe przeznaczone dla mniejszej liczby osób są znacznie korzystniejsze niż pomieszczenia wieloosobowe. Urządzenia sanitarne muszą umożliwiać zaspokojenie wszystkich niezbędnych potrzeb, dlatego powinny obejmować prysznice lub łazienki z możliwością korzystania z ciepłej wody. Urządzenia żywieniowe powinny obejmować odpowiednio wielką jadalnię oraz zaplecze kuchenne, przystosowane do przygotowywania całodziennego wyżywienia dla wszystkich mieszkańców ośrodka.
- Oprócz tych podstawowych urządzeń wszystkie ośrodki wypoczynkowe powinny dysponować odpowiednio wyposażonym pomieszczeniem klubowym, umożliwiającym wczasowiczowi spędzanie tam okresów niepogody i wieczorów. Niezbędnym sprzętem w tego typu pomieszczeniach jest telewizor.
Ośrodek wypoczynkowy musi też posiadać odpowiednie zaplecze terenów zielonych, umożliwiające wypoczynek bierny na świeżym powietrzu i organizowanie gier ruchowych, jak siatkówka czy kometka.
Ten podstawowy program zainwestowania ośrodka wypoczynkowego powinien być odpowiednio rozszerzony wtedy, gdy ośrodek jest usytuowany poza miejscowością, np. w lesie nad jeziorem. Wtedy natomiast, gdy ośrodek stanowi tylko jeden z kilku lub kilkunastu elementów zagospodarowania miejscowości turystycznej, pozostałe urządzenia obsługowe powinny być już ogólnie dostępne, a ich program powinien wynikać z potrzeb wszystkich wczasowiczów i stałych mieszkańców danej miejscowości.

Biorąc za podstawę podziału różne formy organizacji ruchu, profil uczestników oraz zasady eksploatacji urządzeń obsługowych, można wyróżnić obecnie w Polsce pięć głównych typów urlopowej turystyki wypoczynkowej.
Pierwszym z nich są pobyty w domach wypoczynkowych Funduszu Wczasów Pracowniczych. Z usług FWP ma prawo korzystać każdy członek związków zawodowych wraz z rodziną. W praktyce wobec ograniczonej zdolności recepcyjnej bazy FWP z jego usług korzystają w dominującym stopniu osoby pracujące, otrzymujące indywidualne skierowania. Bazę materialną FWP stanowią w znacznej większości obiekty wybudowane w okresie międzywojennym, a nawet jeszcze przed pierwszą wojną światową. Baza ta jest systematycznie remontowana i starannie konserwowana. Wyposażenie jest skromne, ale wygodne. Domy wypoczynkowe FWP są zlokalizowane we wszystkich ważniejszych miejscowościach wypoczynkowych w Polsce.
Podstawową jednostką eksploatacyjną FWP jest dom wypoczynkowy, składający się zazwyczaj z kilku budynków stanowiących bazę noclegową. W jednym z budynków znajdują się urządzenia żywieniowe. Zazwyczaj dom wypoczynkowy jest wyposażony również w urządzenia świetlicowe i tereny zielone do wypoczynku i gier ruchowych.
W ostatnich latach rozbudowuje się. w poszczególnych miejscowościach również urządzenia towarzyszące, głównie kluby, kawiarnie i urządzenia sportowe. Fundusz Wczasów Pracowniczych może pod wieloma względami stanowić wzorzec racjonalnej eksploatacji bazy w dostosowaniu do potrzeb i możliwości korzystających, mimo niekiedy bardzo niskiego poziomu technicznego urządzeń.